Afryka pęka w nowym miejscu? Starożytny ryft ożywa w Botswanie

W kwietniu 2017 roku w Botswanie doszło do trzęsienia ziemi o magnitudzie 6,5, i to w miejscu, gdzie nikt się go nie spodziewał: w środku jednego z najstarszych fragmentów afrykańskiego kontynentu. Nowe badania pokazują, że leżący tam stary, nieudany ryft znów zaczyna rozrywać skorupę ziemską.

Trzęsienie w miejscu, gdzie nie powinno go być

Epicentrum znalazło się w kratonie Kalahari we wschodniej Botswanie. Kratony to prastare jądra kontynentów, a ten zbudowany jest z bloków skorupy liczących do 3,7 mld lat. Geolodzy od dawna uważali takie obszary za zbyt zimne, grube i sztywne, by mogły się rozerwać.

Badanie, któremu przewodzili naukowcy z Botswana International University of Science and Technology (BIUST) i Lamont-Doherty Earth Observatory, ukazało się w czasopiśmie „Tectonics”. Wynika z niego, że kraton rzeczywiście jest rozciągany, a ryft, który za to odpowiada, próbował tego już wcześniej.

Nowa strefa leży na samym południowym krańcu Wschodnioafrykańskiego Systemu Ryftowego, gdzie kontynent powoli się rozchodzi. Przez dekady uznawano, że system kończy się w strefie ryftu Okavango w północnej Botswanie. Analizy trzęsienia z 2017 roku pokazały, że sięga on około 320 km dalej, w głąb kratonu. To zaskakujące, bo ryfty zwykle omijają kratony, biegnąc wzdłuż młodszych i słabszych pasm górskich. Znanych jest tylko kilka przypadków przecięcia kratonu, np. ryft, który otworzył Morze Labradorskie między Kanadą a Grenlandią.

Rowy, georadar i odwierty

Badacze skupili się na uskoku Khurutshe, który tworzy około 80-kilometrową skarpę na płaskim krajobrazie Kalahari, mniej więcej 80 km na południe od epicentrum z 2017 roku. Miejscami jedna strona uskoku leży nawet 120 m wyżej niż druga.

Zespół wykopał rowy w poprzek skarpy przy drodze A1, przeanalizował głębsze wykopy pod rurociąg z wodą, prześwietlił podłoże metodą tomografii oporności elektrycznej (porównywaną do tomografii komputerowej) i zbadał dane z 20 odwiertów wodnych. Wszystkie źródła dały spójny obraz: zarówno współczesne piaski Kalahari, jak i znacznie starsze warstwy z jury tworzą przy uskoku klinowate nagromadzenia osadów. Oznacza to, że uskok ruszał się około 180 mln lat temu i porusza się znów dziś.

W rowach pod czerwonobrązowym piaskiem odkryto twardy piaskowiec jurajski poprzecinany białymi żyłkami kalcytu, które według geologa Folarina Kolawole’a tworzą „pajęczą sieć jasnych linii w skałach”. Kalcyt osadził się z gorących płynów wznoszących się szczelinami. Niektóre powierzchnie skał były wygładzone i porysowane przez przesuwanie się wzdłuż uskoku.

Stare słabe punkty w pancerzu kratonu

Badacze wnioskują, że ryft otworzył się w jurze podczas rozciągania kontynentu, następnie zamarł, a obecnie na nowo pobudza go Wschodnioafrykański System Ryftowy. Dokładny moment ponownej aktywacji nie jest znany, ale uskok przesunął młode piaski Kalahari, które powstały głównie w ciągu ostatnich 2,6 mln lat.

Uskokowanie zaczęło się przed pojawieniem się w regionie aktywności wulkanicznej w jurze, więc sam magmowy „podgrzew” nie osłabił kratonu wystarczająco. Ryft wykorzystał raczej istniejące słabe strefy, czyli prastary szew, w którym najstarsze części kratonu zrosły się miliardy lat temu.

  • Część naukowców uznaje obszar na południe od Okavango za jedną, stabilną mikropłytę (San).
  • Nowe wyniki sugerują, że może ona powoli dzielić się na dwie: Północną i Południową San.
  • Pomiary GPS pokazują, że ryfty w południowej Afryce otwierają się znacznie wolniej niż dojrzalsze odcinki w Malawi, Kenii i Etiopii.

Co to oznacza w praktyce

Nie ma powodu do niepokoju: ewentualny rozpad potrwa miliony lat, o ile w ogóle do niego dojdzie, a wolne ryfty potrafią utknąć. Kolawole zwraca jednak uwagę, że granice płyt „często zaczynają powoli, a później przyspieszają”.

Dla polskiego czytelnika to przede wszystkim ciekawostka naukowa, bo Polska leży z dala od aktywnych ryftów i takie procesy nas nie dotyczą. Praktyczne znaczenie mają jednak same wnioski: trzęsienia ziemi mogą pojawiać się także w „stabilnych” wnętrzach kontynentów, a mapy zagrożeń sejsmicznych warto aktualizować o nowe odkrycia. Podobne ostrzeżenie dotyczy ogólnie obszarów uznawanych za asejsmiczne, także w Europie, choć to już ogólny wniosek, a nie wynik opisywanego badania.

Źródło: Phys.org – „An ancient failed rift is reawakening inside one of Africa’s oldest landmasses”

swissies.pl swiatpoznaj.com.pl pobauditpanel.org